Жариялау этикасы
Журналдың редакциялық алқасының мүшелері кәсіби қызметінде «ATU Design Science» ғылыми журналының «Жариялау этикасы» қағидалары мен нормаларын ұстанады. Жарияланым этикасы (COPE) халықаралық басылымдық этикалық стандартына, сондай-ақ Scopus (Elsevier) журналдарын басып шығарудың этикалық принциптеріне, «АТУ» АҚ ғалымдарының этикалық кодексіне сәйкес әзірленді.
Жариялау этикасы редакторлардың, рецензенттер мен авторлардың этикалық мінез-құлқының нормаларын, қағидаттары мен стандарттарын, мүдделер қақтығысын, әдепсіз мінез-құлықтарды анықтау шараларын, мақаланы кері қайтарып алу (ретракция), түзету және теріске шығару бойынша нұсқауларды белгілейді.
Жариялау процесінің барлық қатысушылары, атап айтқанда, әрбір автор, жауапты редактор, рецензент, жауапты хатшы және журналдың редакциялық алқасының мүшелері жарияланым этикасының қағидаларын, нормалары мен стандарттарын сөзсіз сақтауға міндетті.
Жариялау этикасын сақтау ғылыми журналдың сапасын қамтамасыз ету және қолдау үшін де, баспа процесіне қатысушылар арасында сенімді және құрметті қарым-қатынас орнату үшін де маңызды.
Авторлардың, редакторлардың немесе баспагерлердің іс-әрекеттері, өз мақалаларына өз бетінше шолулар беру, шарттық және жалған рецензиялар беру, ғылыми зерттеулердің нәтижелерін жариялау үшін агенттік қызметтерін пайдалану, жалған авторлық, зерттеу нәтижелерін бұрмалау және қолдан жасау, сенімсіз псевдоғылыми мәтіндерді жариялау, мақалалардың қолжазбаларын авторлардың рұқсатынсыз басқа басылымдарға беру, авторлардың материалдарын үшінші тұлғаларға беру, авторлық құқық пен құпиялылық қағидаттарын бұзу редакциялық процестердің, дәйексөздермен айла-шарғы жасаудың, плагиаттық жағдайлары этикалық емес мінез-құлық деп танылады.
Редакциялық алқа мүшелерінің жарияланым этикасының принциптері
Журналдың дамуы мен жетілдірілуіне, журналды халықаралық деректер базасында ілгерілетуге жауапты журналдың редакциялық алқасының мүшелері пікір еркіндігі қағидаттарын ұстануға, журнал авторлары мен оқырмандарының ғылыми және кәсіби қажеттіліктерін қанағаттандыруға, материалдарды жариялау туралы шешім қабылдауға журналдың авторының, рецензентінің және баспасының коммерциялық мүдделерінің ықпалы; олар сондай-ақ ғылыми басылымдардың сапасын жақсарту және жариялау процесінің барлық кезеңдерінде ақпараттық деректердің құпиялылығын қорғау үшін барлық мүмкін шараларды қабылдауы керек.
Барлық авторлардың теңдігі. Журналда авторлар ұсынған материалдарды жариялау туралы шешім қабылдауға редакция алқасының мүшелері жауапты. Редакциялық алқа мүшелері қолжазбаларды авторлардың нәсіліне, жынысына, жыныстық бағдарына, діни сеніміне, этникалық шығу тегіне, азаматтығына, саяси көзқарасына немесе коммерциялық көзқарастарына қарамастан, олардың интеллектуалдық мазмұны бойынша бағалауы керек.
Қолжазбаны басып шығару туралы шешім қабылдау. Редакцияға жіберілген мақалалардың қайсысын жариялау керектігі туралы шешімді журналдың редакциялық алқасы дизайн талаптарына сәйкестігін тексеру, плагиат, ғылыми сараптама нәтижелері бойынша қабылдайды.Қолжазбаны басып шығару туралы шешім қабылдаған кезде редакциялық алқа журналдың саясатын және жариялау этикасын басшылыққа алады, ол плагиат белгілері бар, ғылыми этика қағидаларын, стандарттары мен нормаларын бұзуға және авторлық құқықты бұзуға жол бермейді.
Редакция мүшелері әдепсіз мінез-құлық, плагиат, авторлардың шектен тыс өзіне сілтеме жасауы, мүдделер қақтығысының белгілері бар мақалаларды жариялау үшін жауапты. Егер мақаланы жазу кезінде жариялау және/немесе ғылыми этика қағидалары бұзылса, журналдың жауапты редакторы редакция алқасының шешімі негізінде жарияланымнан бас тартуға міндетті. Мақалаларды автор(-лар) немесе журналдың редакторлары кері қайтарып алуы мүмкін. Басылым және/немесе ғылыми этика бұзылған жағдайда, редакция COPE ұсынымдары негізінде жарияланған мақалаларды кері қайтарып алуды (ретракция) жүзеге асырады. Мақала келесі жағдайларда кері қайтарып алынады/қайтарылады:
• алынған деректердің сенімсіздігі немесе заңсыз әрекеттер нәтижесінде алынғаны туралы нақты дәлелдер болса, мысалы, деректерді бұрмалау;
• алынған деректердің сенімсіздігі немесе заңсыз әрекеттер нәтижесінде алынғаны туралы нақты дәлелдер болса, мысалы, деректерді бұрмалау;
• журналда жарияланғанға дейін қолжазбаны басқа басылымда жариялау фактісін анықтау;
• мақалада плагиатты анықтау, оның ішінде суреттерді, графиктерді, кестелерді және т.б. алу.
• мақалада басқа ғалымдарға және олардың зерттеулеріне теріс әсер ететін өрескел қателердің болуы, мысалы, қате есептеу немесе эксперименттік қателік;
• үшінші тұлғалардан мақалаға немесе оның жекелеген бөліктеріне авторлық құқық талаптарының пайда болуы;
• мақалада жариялау қағидаларына, стандарттарына және нормаларына және/немесе ғылыми этикаға қайшы келетін ақпараттың болуы.
Жоғарыда көрсетілген жағдайларда журналдың редакциялық алқасы тексеру жүргізеді, оның нәтижелері бойынша мақала жариялануынан алынып тасталуы/кері алынуы (қайтарылып алынуы) мүмкін. Ол үшін мақаланы жариялаудан бас тарту туралы акт жасалады, оны ғылыми редактор бекітеді және оған қол қояды. Актінің көшірмесі мақаламен хат алмасу үшін авторға жіберіледі. Осыдан кейін мақала журналдың веб-сайтында себептерін көрсете отырып, қабылданбады деп белгіленеді. Редакция мақаланы кері қайтарып алу (ретракция) туралы ақпаратты журналдың веб-сайтының басты бетінде жариялайды және мақаланы кері қайтарып алу (ретракция) рәсімінен кейін ақпаратты журналдың келесі нөмірінде орналастырады. Журнал редакторлары жарияланған нөмірлерде анықталған бұзушылықтарға қатысты барлық негізделген өтініштерді жауапкершілікпен, объективті және мұқият қарайды.
Редакция материал жарияланғаннан кейін анықталған қателер мен бұзушылықтар туралы редакцияны мүмкіндігінше тез хабардар етуді авторлар мен рецензенттердің жауапкершілігі мен міндеті деп санайды.
Құпиялылық принципі. Қолжазбаны қарау кезеңінде (басылғанға дейін) редакторлар мен редакциялық алқа мүшелері ол туралы ақпаратты авторлардан, тағайындалған рецензенттерден және баспадан басқа ешкімге жария етпеуі керек. Қарау үшін алынған кез келген қолжазба құпия материал ретінде қарастырылуы керек. Қолжазбаларды ғылыми редактордың рұқсатынсыз үшінші тұлғаларға көрсетуге немесе олармен талқылауға болмайды.
Редакциялық алқа мүшелері бас тартылған қолжазбалардың авторлардың жазбаша келісімінсіз редакциялық алқа мүшелерінің жеке зерттеулерінде пайдаланылмауын қамтамасыз етеді.
Этикалық емес мінез-құлық туралы шағымдарды қарау. Редакциялық алқа мүшелері журналда жарияланған қолжазбалар мен мақалалардың автор(-лар)ының әдепсіз мінез-құлқына қатысты әрбір шағымды олардың түскен уақытына қарамастан жеке қарауы қажет. Редакция мүшелері мұндай шағымдарға қатысты объективті және барабар шаралар қабылдауға міндетті. Талаптың дәлелдері расталған жағдайда, редакция алқасының мүшелері қолжазбаны жариялаудан бас тартуға және автормен хат алмасу үшін одан әрі ынтымақтастықты тоқтатуға, тиісті теріске шығаруларды жариялауға, сондай-ақ автордың әдепсіз мінез-құлқын одан әрі жолын кесу үшін басқа да шараларды қолдануға құқылы.
Авторлық басылым этикасының принциптері
Бір реттік басылым. Автор(-лар) редакцияға жіберілген мақаланың басқа басылымдардың қарауына ұсынылмағанына кепілдік береді. Қолжазбаның бір уақытта бірнеше журналдарға/жарияланымдарға жіберілуіне жол берілмейді және кері жағдайда бұл жарияланым этикасының принциптерін, стандарттарын және нормаларын өрескел бұзу болып табылады.
Қолжазбаның авторы. Қолжазбаны дайындауға ең үлкен үлес қосқан адам авторлар тізімінде бірінші болып көрсетіледі. Әрбір мақалаға мақаланың соңғы нұсқасын дайындауға, редакциямен байланыс орнатуға жауапты тиісті автор тағайындалуы керек, авторлар мақалаға қосқан үлестері бойынша авторлар тізіміне енгізіледі, сондай-ақ мақаланы редакцияға ұсыну үшін қолжазбаның соңғы нұсқасын барлық авторлар мақұлдаулары керек. Қолжазбада/мақалада көрсетілген барлық авторлар жұмыстың мазмұнына жауапты.
Түпнұсқалық принципі. Автор(-лар) қолжазбада ұсынылған зерттеу нәтижелері түпнұсқалық өзіндік жұмыс болып табылатынына және плагиатты тексеру жүйесі арқылы қолжазбаны тексеру процесінде анықталуы мүмкін қате алымдар мен плагиаттың болмауына кепілдік береді.
Авторлар әдепсіз мінез-құлық, плагиат, өзіне сілтеме жасау, бұрмалау, ойдан шығару, жалған авторлық, мүдделер қақтығысы және алдауды көрсететін мақалаларды жарияламау үшін жауапты.
Дереккөздерді растау принципі. Автор(-лар) зерттеу барысында пайдаланған ғылыми және басқа да дереккөздерді дұрыс көрсетуге міндеттенеді. Басқа адамдардың шығармаларының кез келген бөліктерін және/немесе басқа автор(-лар)дан алынған мәлімдемелерді пайдаланған жағдайда, қолжазбада түпнұсқа дереккөздің авторы(-лар)ын көрсететін библиографиялық сілтемелер болуы керек. Қолжазбаны дайындау кезінде күмәнді көздерден алынған ақпаратты пайдалануға болмайды.
Рецензенттер, редактор немесе журналдың редакциялық алқасының мүшелері зерттеу нәтижелерінің шынайылығы мен сенімділігіне күмәнданатын болса, автор(-лар) қолжазбада келтірілген нәтижелерді немесе фактілерді растау үшін қосымша материалдарды ұсынуы керек.
Жариялау процесі кезіндегі қателерді түзету. Егер жариялау процесінің кез келген кезеңінде мақалада қателер мен дәлсіздіктер анықталса, авторлар бұл туралы ғылыми редакторға дереу хабарлаулары керек және мақаланы тиісті түзетулермен журналдың веб-сайтында жариялау үшін қатені жоюға немесе түзетуге көмек көрсетуге міндеттенеді. Егер түзетілмейтін өрескел қателер анықталса, автор(-лар) қолжазбаны/мақаланы кері қайтарып алуы керек.
Баспа этикасын сақтау принципі. Авторлардан зерттеуге қатысты сынға немесе түсініктемелерге, сондай-ақ рецензияға және жариялауға қатысты редакторлармен өзара әрекеттесуге қатысты этикалық стандарттарды сақтау талап етіледі. Авторлардың этикалық қағидаларды сақтамауы жариялау этикасын өрескел бұзу болып саналады және қолжазбаны қараудан және/немесе жариялаудан алып тастауға негіз береді.
Рецензент жариялау этикасының принциптері
Қараудың объективтілік принципі. Журнал рецензенттері қолжазбаға объективті сараптама жүргізуге міндеттенеді. Қолжазба авторларын жеке сынауға жол берілмейді. Рецензент өз пікірлерінне аргумент келтіріп, қолжазбаны қабылдау немесе қабылдамау туралы шешімін негіздеуі керек.
Рецензент(-тер) қолжазбаны қарау барысында автор(-лар)дың ұлты, діни көзқарасы, саяси немесе басқа көзқарастарын ескерілмеуі керек.
Рецензенттің редакциялық шешімдерге ықпалы. Рецензент(-тер) берген рецензия басылым туралы редакциялық шешім қабылдауға ықпал етеді, сонымен қатар автор(-лар)ға қолжазбаны жақсартуға көмектеседі. Қолжазбаны баспаға қабылдау, жұмысты өзгерту немесе пысықтау үшін авторға қайтару немесе бас тарту туралы шешімді рецензия негізінде редакциялық алқа қабылдайды.
Уақытында қарау принципі. Рецензент рецензияны қолжазбаны қарауға алған күннен бастап екі айдан кешіктірмей беруге міндетті. Белгіленген мерзімде мақаланы қарап шығу және рецензия дайындау мүмкін болмаса, рецензент бұл туралы ғылыми редакторға дереу хабарлауға міндетті.
Ұсынылған қолжазбаны қарау кезінде оның біліктілігі сәйкес келмейді немесе шешім қабылдау үшін жеткіліксіз деп есептеген рецензент бұл туралы ғылыми редакторға дереу хабарлауға және қолжазбаны қараудан бас тартуға міндетті.
Рецензент тарапынан құпиялылық принципі. Рецензентке қарауға жіберілген қолжазба құпия материал ретінде қарастырылуы керек. Рецензент журналдың ғылыми редакторынан және/немесе автор(-лар)дан жазбаша рұқсат алғаннан кейін ғана оны көрсетуге және/немесе басқалармен талқылауға құқылы.
Жариялану процесіне шолу және қолдау көрсету кезінде алынған ғылыми жұмыстың ақпараты мен идеяларын рецензент(-тер) жеке мүддесі үшін пайдаланбауы керек.
Дереккөздерді растау принципі. Рецензент қарастырылып отырған қолжазбаның зерттеу нәтижелеріне әсер ететін, бірақ автор(-лар) келтірмеген ғылыми жұмыстарды анықтауы керек. Рецензент сондай-ақ ғылыми редактордың назарын қарастырылып отырған қолжазба мен бұрын жарияланған жұмыстың өзі білетін елеулі ұқсастықтарға немесе сәйкестіктерге аударуға міндетті.
Егер рецензенттің қолжазбада плагиат, жалған және жасанды материалдар немесе зерттеу нәтижелері бар деп санауға негіздері болса, онда ол қолжазбаны басып шығаруға рұқсат бермеуі және анықталған принциптердің бұзылуы туралы журналдың жарияланымдар мен ғылыми этика стандарттары мен нормаларына сәйкес редакторға хабарлауы керек.
Мүдделер қақтығысы
Жариялану этикасы комитеті (COPE) анықтағандай, мүдделер қақтығысы – авторлардың, рецензенттердің немесе редакциялық кеңес мүшелерінің жарияланған материалға қатысты пікіріне әсер етуі мүмкін жасырын мүдделері бар жанжал жағдайлары. Мүдделер қақтығысы рецензент пен редакциялық алқа мүшелерінің ғылыми пікіріне және соның нәтижесінде қолжазбаны басып шығаруға қатысты редакциялық алқаның шешіміне әсер етуі мүмкін қаржылық, жеке немесе кәсіби жағдайлар болған кезде туындайды.
Журналдың жауапты редакторы қолжазбаны басып шығару процесінің барлық қатысушыларынан мүдделер қақтығысын ашуды талап етуі керек. Жауапты редактор, редакция алқасының мүшесі және рецензенттер редакциялық алқаның шешіміне қандай да бір түрде әсер етуі мүмкін ықтимал мүдделер қақтығысын ашып көрсетуі керек. Редакциялық алқа мүшелері қолжазба авторларының зерттеу нәтижелеріне қатысты қандай да бір бәсекелестік қатынастары болса немесе басқа да мүдделер қақтығысы болса, қолжазбаны қараудан бас тартуы керек.
Қолжазбаны журналға қарауға ұсынған кезде автор(-лар) қолжазба мазмұнында зерттеуді қаржыландырудың барлық көздері көрсетілгенін мәлімдейді; сондай-ақ ұсынылған қолжазбаға қатысты мүдделер қақтығысын тудыруы мүмкін қандай коммерциялық, қаржылық, жеке немесе кәсіби факторлар бар екенін көрсету қажет. Мүдделер қақтығысы болған жағдайда ілеспе хатта автор(-лар) олардың пікірінше, өз қолжазбасына объективті баға бере алмайтын ғалымдарды көрсете алады.
Рецензент қолжазбаға қатысты авторлардың кез келгенімен бәсекелестіктен немесе басқа қарым-қатынастардан туындайтын мүдделер қақтығысын тудыруы мүмкін қолжазбаларды қарастырмауы керек.
Қолжазбаның мазмұнымен мүдделер қайшылығы болса, басқарушы редактор қолжазбаны тексеруді және қарауды басқа редакторға/рецензентке береді.
Қарау процесінде қатысушылар арасында мүдделер қақтығысының болуы қолжазбаның қабылданбайтынын білдірмейді.
Барлық мүдделі тараптар жариялаудың барлық кезеңдерінде мүмкіндігінше қақтығыстардан аулақ болуы керек. Қандай да бір мүдделер қақтығысы туындаған жағдайда, бұл қақтығысты анықтаған адам бұл туралы редакцияны дереу хабардар етуге міндетті. Бұл Жарияланым этикасы қағидаларының, стандарттарының және нормаларының кез келген басқа бұзылуына да қатысты.
